Zagađenje finim česticama, poznato kao PM2.5 predstavlja jednu od najvećih prijetnji zdravlju ljudi širom svijeta. Posebno tokom hladnih zimskih mjeseci, kada grijanje domaćinstava, saobraćaj i industrijska proizvodnja dodatno pogoršavaju kvalitet vazduha, ljudi su izloženi visokim koncentracijama ovih štetnih čestica.
Nažalost i Banjaluka se našla u centru pažnje, jer je bila jedan od gradova sa najvišim nivoima PM2.5 u regionu. U ekstremnim danima indeks kvaliteta vazduha dostizao je čak 337, sa prosječnim dnevnim vrijednostima od 158 do 191. Za poređenje vazduh sa indeksom do 50 smatra se zdravim, dok vrijednosti iznad 300 spadaju u opasnu kategoriju. Ovi podaci svrstali su Banjaluku među najzagađenije gradove Evrope, ponekad i ispred većih metropola.
- GLAVNI UZROCI
Kako upozoravaju stručnjaci, glavni uzrok visokog nivoa PM2.5 tokom zime je sezonsko grijanje domaćinstava. Veći dio stanovništva koristi drvo, ugalj ili pelet kao primarni izvor grijanja, ali nekvalitetan ili nekontrolisan pelet, kao i stari kotlovi, očigledno su značajno doprinijeli zagađenju.
Sagorijevanje ostataka tretiranog drveta, drveta sa bojama, lakovima, pesticidima ili industrijskog otpada oslobađa toksine i sitne čestice koje prodiru duboko u pluća i krvotok. Procjene pokazuju da grijanje domaćinstava i ložišta čini najveći dio emisija PM2.5 tokom zimskih mjeseci, čak i 70-75 odsto u gradskim područjima.
Prema nekim ranije rađenim analizama i procjenama, vozila i transport doprinose oko devet posto emisija PM2.5. Stara vozila sa istrošenim motorima i bez filtera dodatno pogoršavaju situaciju, a kvalitet goriva često je nizak, što uzrokuje dodatnu emisiju crnog ugljenika i sitnih čestica.
Takođe, i loša saobraćajna infrastruktura, uključujući uske ulice, nedostatak obilaznica i česta zagušenja, povećava lokalne emisije i produžava izloženost stanovništva zagađenju. Geografski položaj Banjaluke u kotlini, u kombinaciji sa temperaturnim inverzijama tokom zime, zarobljava sve ove štetne čestice i sprečava njihovu cirkulaciju, produžavajući vrijeme izlaganja stanovnika.
- UTICAJ NA ZDRAVLjE
Prema riječima stručnjaka i doktora, PM2.5 čestice su veoma sitne, promjera manjeg od 2,5 mikrometara, približno trideset puta manje od ljudske dlake. Lako prodiru u pluća i krvotok, izazivajući respiratorne i kardiovaskularne bolesti, povećan rizik od raka pluća, smanjenje plućne funkcije kod djece i pogoršanje hroničnih bolesti kod starijih osoba i hroničnih bolesnika. Upozoravaju da dugotrajna izloženost ovim česticama ima psihološke i socio-ekonomske posljedice, uključujući smanjenje kvaliteta života, povećane troškove zdravstvene zaštite i smanjenu produktivnost.
Podaci pokazuju da stanovnici u najzagađenijim dijelovima Banjaluke imaju do 35 odsto veći rizik od respiratornih oboljenja u odnosu na druge gradove u regionu. Djeca izložena PM2.5 imaju smanjenu plućnu funkciju za 20-25 odsto u odnosu na vršnjake iz čistijih područja, a hronični bolesnici često zahtijevaju povećan broj hospitalizacija tokom zimskih mjeseci.
Istraživanja i podaci pokazuju da tokom zimskih mjeseci broj hospitalizacija zbog respiratornih oboljenja poraste za 25-30 odsto u odnosu na ljetne mjesece. Djeca uzrasta do 14 godina najviše pate od astme i upale pluća, dok starije osobe i hronični bolesnici često zahtijevaju hospitalizacije zbog pogoršanja hroničnih kardiovaskularnih i respiratornih oboljenja. Procijenjeno je da tokom decembra i januara gotovo 15-20 odsto radno sposobnih osoba zbog zdravstvenih problema ne dolazi na posao, što direktno utiče na produktivnost lokalne ekonomije.
- STANDARDNE MJERE
Evropske i svjetske metropole pokazuju da ovaj problem može biti značajno smanjen sistemskim mjerama. U Poljskoj, kroz nacionalni program “Čisti vazduh”, domaćinstva dobijaju subvencije oko 30.000 evra za zamjenu starih kotlova na ugalj i drva, za pelet, toplotne pumpe ili priključak na gasnu mrežu. Krakov je prije nekoliko godina zabranio loženje uglja i mokrog drveta u privatnim kućama, što je rezultovalo smanjenjem PM2.5 u nekim dijelovima grada za više od 40 odsto.
Češka je uvela niske emisijske zone u Pragu i Ostravi, ograničavajući ulazak najstarijih vozila, dok subvencije pokrivaju do 95 odsto troškova prelaska na ekološke kotlove, pelet ili toplotne pumpe. Ostrava je modernizovala termoelektrane, postavila filtere i više od 200 senzora za monitoring kvaliteta vazduha u realnom vremenu, čime je smanjen broj dana sa prekoračenjem PM2.5 za više od 50 odsto.
Sofija je zabranila loženje uglja i drveta u centralnim opštinama tokom zime, uvela subvencije za peletne kotlove i priključak na gasnu mrežu, a starija dizel vozila povremeno su bila zabranjena. Rezultat je bio značajno poboljšanje kvaliteta vazduha i smanjenje hospitalizacija zbog respiratornih oboljenja.
Slične mjere su uvele i skandinavske zemlje, odnosno pojedini gradovi poput Kopenhagena, Stokholma i Helsinkija. Ova tri grada su gotovo eliminisala štetne čestice kroz centralno grijanje, obnovljive izvore energije i stroge regulative za saobraćaj i industriju.
- JAVNI PREVOZ
Berlin i Minhen zabranili su loženje uglja u stambenim objektima, masovno subvencionisali ekološke kotlove i toplotne pumpe, što je rezultovalo smanjenjem PM2.5 u centralnim zonama za oko 50 odsto. Pariz je kroz urbanističke transformacije ukinuo više od 50.000 parking mjesta, proširio biciklističke staze i povećao zelene površine, čime je PM2.5 smanjen za oko 55 odsto.
Bogota u Kolumbiji i Buenos Ajres u Argentini ulagali su u električne autobuse, javni prevoz i održivi transport, dok je Velington u Novom Zelandu povećao udio električnih autobusa sa pet na više od 50 odsto, što je smanjilo crni ugljenik za 50 odsto i NO2 za 29 odsto. Barselona je kroz superblok program transformisala urbani prostor, stvarajući pješačke i zelene zone koje smanjuju saobraćaj i emisije.
Na Balkanu Zagreb je uveo sistem monitoringa kvaliteta vazduha sa više od 50 senzora i subvencije za modernizaciju grijanja u stambenim zgradama, dok je Beograd pokrenuo podjelu elektrostatičkih filtera, optimizaciju javnog prevoza i nove pravilnike za emisije zagađujućih materija, što je dovelo do smanjenja prekoračenja PM2.5 u centralnim zonama i poboljšanja javnog zdravlja.
- RADIKALNE MJERE
Radikalne mjere, koje se mogu primijeniti i u Banjaluci, uključuju zabrane loženja uglja i nekvalitetnog drveta u kritičnim zimskim danima, obavezne filtere u industrijskim postrojenjima, subvencije za zamjenu starih kotlova i peletnih ložišta, stimulaciju javnog prevoza i električnih vozila, proširenje zelenih površina i biciklističkih staza te stalni monitoring kvaliteta vazduha.
Skandinavske metropole i radikalni primjeri uključuju Kopenhagen i Stokholm, gdje su zabranjena fosilna goriva za grijanje u centralnim zonama, uveden sistem centralnog grijanja i podsticanje električnih vozila i javnog prevoza. U Stokholmu je svake godine broj dana sa prekoračenjem PM2.5 pao za više od 70 odsto, dok je Kopenhagen razvio program ekološkog ponašanja koji nagrađuje građane za smanjeno korišćenje uglja i drveta u domaćinstvima.
- INOVATIVNE METODE
Pored ovih primjera neki gradovi koriste i inovativne pristupe smanjenja PM2.5. Jedan od pristupa je korišćenje vegetacije kao prirodnog filtera. Gradovi kao što su Peking, Šangaj, Seul, Milano, Roterdam, Krakov, Mumbaj, London, Berlin, Tijandžin koriste vertikalne i zelene zidove, guste parkove duž prometnih saobraćajnica i mini-šume, da bi apsorbovali čestice prašine. Istraživanja pokazuju da guste zelene zone mogu smanjiti koncentracije PM2.5 u neposrednoj blizini za 15-30 odsto.
Dodatno, urbani dizajn i “zaštitne barijere” postaju sve češći. U Japanu, u gradovima kao što su Tokio, Osaka i Nagoja, postavljaju se visoke staklene ili zelene barijere duž prometnih ulica kako bi se sprečilo širenje PM2.5 u stambene zone. Inovativni pristup uključuje i pametne filtere na ulicama, koji aktiviraju lokalnu filtraciju PM2.5, smanjujući koncentraciju čestica na mjestima gdje ljudi provode najviše vremena.
Tehnologija u vozilima, kao što su pametne naplatne rampe u Kopenhagenu i Singapuru, omogućava automatsko naplaćivanje vozila sa visokim emisijama, stimulišući tranziciju na ekološki prihvatljive automobile. Monitoring i “građanska nauka” u Londonu i Amsterdamu omogućava građanima da direktno prijavljuju zagađenje i prate kvalitet vazduha, a podaci se koriste za lokalne intervencije.
- ŠUME I ČISTE SOBE
Tehnološke inovacije uključuju male solarne elektrane i mikrokogeneraciju na krovovima zgrada, smanjujući potrebu za loženjem uglja i drveta. Zdravstvena komponenta, kao što su “čiste sobe” u školama i bolnicama u Seulu i Stokholmu, direktno štiti najranjivije grupe.
Tu je i koncept “15‑minute city” koji primjenjuju Milano, Johanesburg i Šangaj i omogućuje stanovnicima da većinu svakodnevnih potreba obave pješice ili biciklom, smanjujući motorni saobraćaj i direktno poboljšavajući kvalitet vazduha u urbanim zonama.
Kada je u pitanju Milano, vlasti su u centralnim zonama formirale i guste zelene površine, mini-šume i parkove duž prometnih saobraćajnica, a zgrade su opremljene vertikalnim zelenim zidovima koji apsorbuju čestice prašine. Osim toga, ovaj italijanski grad je implementirao pametne sisteme saobraćaja, koji automatski regulišu protok vozila i favorizuju električna i ekološka te mikrokogeneraciju i solarne panele na krovovima zgrada, smanjujući potrebu za loženjem uglja i drveta. Milano tako postaje primjer kako kombinacija urbanističkog planiranja, zelenih tehnologija i pametnih sistema energije i saobraćaja može efikasno i trajno riješiti problem zagađenja.
- RJEŠENjE
Banjaluka, u skladu sa ovim primjerima, mogla bi uvesti kompleksne strategije koje uključuju kontrolu kvaliteta peleta i kotlova, širenje daljinskog grijanja, podsticanje javnog i električnog prevoza, ograničenja saobraćaja u danima sa visokim PM2.5, kontinuirani monitoring i inovativne urbanističke intervencije.
Uvođenje ovih mjera moglo bi smanjiti rizik od respiratornih i kardiovaskularnih bolesti, poboljšati kvalitet života i smanjiti ekonomske gubitke, uz mogućnost korišćenja inovativnih tehnika koje su se pokazale efikasnim u svijetu, od smog-fri kule, mini-šuma, filtera, do pametnih sistema saobraćaja i energije.
- PAMETNI FILTERI
Lion se izdvaja kao još jedan grad koji je napravio značajan iskorak u smanjenju PM2.5 koristeći nestandardne i inovativne pristupe. Grad je kreirao zeleni koridor duž saobraćajnica, sa gustim biljnim barijerama i vertikalnim baštama na zgradama, koje apsorbuju čestice prašine i toksine iz vazduha. Pored toga uvedeni su pametni sistemi saobraćaja, koji automatski regulišu protok vozila i favorizuju električna i hibridna, smanjujući emisije u centralnim zonama. Lion takođe koristi pametne filtere u javnim prostorima, koji u realnom vremenu snižavaju koncentraciju PM2.5 na trgovima, igralištima i drugim gusto naseljenim područjima te omogućavaju građanima praćenje kvaliteta vazduha preko mobilnih aplikacija. Grad je implementirao i solarnu mikrokogeneraciju na krovovima škola i bolnica, smanjujući potrebu za fosilnim gorivima.
- PELET I OPASNOSTI
Pelet kao gorivo postaje sve češći izbor za grijanje u domaćinstvima zbog svoje praktičnosti i uštede. Međutim, kada je on nekvalitetan, posljedice mogu biti ozbiljne, kako za kvalitet vazduha, tako i za zdravlje ljudi. Nekvalitetni pelet često sadrži primjese, vlagu, prašinu ili toksične materije iz nekontrolisanog drveta, što pri sagorijevanju oslobađa velike količine finih PM2.5 čestica i štetnih gasova. Stručnjaci upozoravaju na to da je kontrola kvaliteta peleta ključna – domaćinstva bi trebalo da koriste samo sertifikovane i testirane proizvode, a vlasti da uvedu inspekcije i standarde da bi zaštitile zdravlje građana.
Glas Srpske
